Ziołolecznictwo chińskie – czym właściwie jest?

Ziołolecznictwo jest jednym z najstarszych i najbardziej rozbudowanych działów medycyny chińskiej. Wykorzystuje naturalne surowce dobierane nie tylko ze względu na pojedynczą dolegliwość, ale przede wszystkim z uwzględnieniem całego obrazu funkcjonowania konkretnej osoby.1

Jednym z najstarszych zachowanych chińskich dzieł poświęconych materia medica jest Shen Nong Ben Cao Jing – „Klasyk Materii Medycznej Boskiego Rolnika”, skompilowany prawdopodobnie około I–III wieku naszej ery. Opisano w nim 365 substancji stosowanych w ówczesnej praktyce.2 Współczesne ziołolecznictwo chińskie nadal korzysta z klasycznych receptur, które mogą być modyfikowane zależnie od aktualnego obrazu objawów i reakcji organizmu.1

Czy ziołolecznictwo chińskie wykorzystuje wyłącznie rośliny?

Potocznie mówimy o „chińskich ziołach”, jednak pojęcie chińskiej materia medica jest nieco szersze. Zdecydowaną większość stosowanych surowców stanowią składniki roślinne: korzenie i kłącza, kora, łodygi i gałązki, liście, kwiaty, owoce, nasiona, a niekiedy całe części nadziemne roślin.

Historycznie materia medica obejmowała również niektóre substancje mineralne oraz surowce pochodzenia zwierzęcego.1,2 We współczesnej praktyce europejskiej zdecydowanie dominują jednak surowce roślinne.

W medycynie chińskiej każde zioło ma swój „charakter”

Surowców nie opisuje się wyłącznie przez ich skład chemiczny. W tradycyjnym systemie bierze się pod uwagę między innymi:

  • termikę – zimną, chłodną, neutralną, ciepłą lub gorącą,
  • smak,
  • kierunek działania,
  • przynależność do określonych kanałów,
  • sposób przygotowania i przetworzenia.3

„Ciepłe” czy „zimne” zioło nie odnosi się do temperatury napoju, ale do tradycyjnie opisywanego charakteru jego działania. Przykładowo świeży imbir – Sheng Jiang – określa się jako ciepły, miętę – Bo He – jako chłodną, a kłącze Coptis – Huang Lian – jako zimne.3

Znaczenie ma również pięć smaków: ostry, słodki, kwaśny, gorzki i słony. Nie dotyczą one jedynie wrażeń smakowych – w medycynie chińskiej wiąże się je z określonymi właściwościami i kierunkami działania surowców.3

Przynależność do kanałów opisuje natomiast, z jakimi obszarami funkcjonalnego systemu medycyny chińskiej związany jest dany surowiec. Określenia takie jak kanał Wątroby, Nerek, Śledziony czy Płuc nie odnoszą się przy tym wyłącznie do anatomicznych narządów znanych ze współczesnej medycyny.3

Czy znaczenie ma to, której części rośliny używamy?

Zdecydowanie tak. Jedna roślina może dostarczać kilku odrębnych surowców o różnych właściwościach.

Dobrym przykładem jest morwa biała – Morus alba. W chińskiej materia medica wykorzystuje się między innymi:

  • liść – Sang Ye,
  • gałązkę – Sang Zhi,
  • korę korzenia – Sang Bai Pi,
  • owoc – Sang Shen.4

Każdy z nich traktowany jest jako osobny surowiec i ma własny zestaw właściwości. Także współczesne badania analizują poszczególne części morwy oddzielnie ze względu na różnice w ich składzie.4

W tradycyjnym ujęciu sama część rośliny może również wskazywać na pewien charakter i kierunek działania. Kwiaty i liście częściej kojarzone są z działaniem unoszącym i bardziej powierzchniowym, natomiast korzenie, kory oraz cięższe surowce częściej z działaniem opadającym i sięgającym głębiej. Nie jest to jednak sztywna reguła – każdy surowiec ocenia się indywidualnie.3

Dlaczego receptura, a nie jedno „zioło na objaw”?

Ziołolecznictwo chińskie w dużej mierze opiera się na recepturach składających się z kilku lub kilkunastu odpowiednio zestawionych składników, a nie na stosowaniu jednej rośliny.1

W klasycznej teorii składniki receptury mogą pełnić różne funkcje, określane jako Jun, Chen, Zuo i Shi – w uproszczeniu: składnik główny, wspierający, pomocniczy oraz harmonizujący lub kierujący działaniem formuły.1

Klasyczna receptura może być punktem wyjścia, ale jej proporcje i skład można modyfikować. Dlatego nie stosuję prostego schematu „jedna dolegliwość – jedna gotowa formuła”. Znaczenie ma szerszy obraz: charakter i czas występowania objawów, trawienie, sen, odczuwanie ciepła i zimna, pragnienie, wypróżnienia, poziom energii oraz inne informacje istotne w konkretnej sytuacji.

W jakiej postaci można przyjmować chińskie zioła?

Receptury mogą mieć różną postać. Najbardziej tradycyjną jest odwar z surowych ziół, przygotowywany przez gotowanie odpowiednio dobranych składników w wodzie.1

Wygodniejszą formą może być granulat – skoncentrowane ekstrakty, z których można przygotowywać indywidualne mieszanki. Dostępne są również klasyczne gotowe formuły, m.in.:

  • Wan – tradycyjnie małe kulki lub pigułki,
  • Pian – tabletki,
  • kapsułki,
  • proszki,
  • granulaty i ekstrakty płynne.

Dobór postaci zależy zarówno od receptury, jak i od potrzeb oraz możliwości osoby, która będzie ją stosowała. Surowce lub mieszanki mogą być przygotowywane przez wyspecjalizowane zielarnie.

Bezpieczeństwo i jakość ziół

„Naturalne” nie oznacza automatycznie „bezpieczne dla każdego”. Rośliny zawierają substancje biologicznie czynne, dlatego mogą mieć przeciwwskazania, powodować działania niepożądane lub wchodzić w interakcje z lekami.5

Przed doborem receptury ważna jest więc informacja o wszystkich przyjmowanych lekach, suplementach i innych preparatach ziołowych, a także o alergiach i innych istotnych problemach zdrowotnych.

Duże znaczenie ma również jakość i pochodzenie surowców. Korzystam ze specjalistycznych zielarni, w których kontrolowane są jakość i czystość oferowanych produktów. Kontrola może obejmować m.in. obecność pozostałości pestycydów, metali ciężkich, mikroorganizmów, pleśni czy mykotoksyn. Znaczenie odpowiedniej kontroli jakości produktów ziołowych podkreślają zarówno Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), jak i Europejska Agencja Leków (EMA).6,7

Chińskie zioła a współczesna nauka

Chińska materia medica obejmuje setki surowców i bardzo dużą liczbę receptur, dlatego nie można oceniać „chińskich ziół” jako jednej metody. Badania dotyczą konkretnych roślin, receptur, składników i zastosowań, a ich jakość jest zróżnicowana.

Szczególnie ciekawym przykładem spotkania dawnej wiedzy ze współczesną nauką jest artemizynina. Chińska badaczka Tu Youyou, korzystając m.in. z informacji zawartych w dawnych tekstach dotyczących Artemisia annua – Qing Hao, opracowała metodę pozyskiwania artemizyniny. Odkrycie to odegrało ogromną rolę w rozwoju leków przeciwmalarycznych i przyniosło jej w 2015 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny.8

Nie oznacza to, że każdej tradycyjnej recepturze można przypisać działanie potwierdzone współczesnymi badaniami. Pokazuje jednak, że wiedza gromadzona przez pokolenia może stanowić interesujący punkt wyjścia dla współczesnych badań.

Ziołolecznictwo chińskie we Wrocławiu – jak wygląda pierwsza wizyta?

Dobór receptury w gabinecie IGŁY I ZIOŁA Medycyna Chińska we Wrocławiu poprzedza szczegółowy wywiad. Interesuje mnie nie tylko główna dolegliwość, ale również szerszy obraz funkcjonowania organizmu – m.in. sen, trawienie, apetyt, pragnienie, wypróżnienia, odczuwanie ciepła i zimna, poziom energii oraz inne towarzyszące objawy.

Elementem konsultacji jest również obserwacja języka i badanie pulsu, wykorzystywane w medycynie chińskiej do określenia wzorca i indywidualnego doboru receptury.

Na tej podstawie można wybrać klasyczną formułę, odpowiednio ją zmodyfikować lub przygotować indywidualny zestaw składników. Wraz ze zmianą obrazu dolegliwości receptura może być podczas kolejnych konsultacji odpowiednio modyfikowana.

Źródła i literatura
  1. Marshall AC. Traditional Chinese Medicine and Clinical Pharmacology. W: Hock FJ, Gralinski MR (red.), Drug Discovery and Evaluation: Methods in Clinical Pharmacology. Springer, 2020, s. 455–482. doi.org
  2. Zhao Z, Guo P, Brand E. A concise classification of bencao (materia medica). Chinese Medicine, 2018. link.springer.com
  3. Hou ZK, Hu W, Liu FB i wsp. Reviews and Thoughts on the Relevance between Qualitative Chinese Medicinal Properties and Quantitative Material Components. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2020. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  4. Wang Y, Ai Q, Gu M i wsp. Comprehensive overview of different medicinal parts from Morus alba L.: chemical compositions and pharmacological activities. Frontiers in Pharmacology, 2024. frontiersin.org
  5. World Health Organization. Key technical issues of herbal medicines with reference to interaction with other medicines. WHO, 2021. who.int
  6. World Health Organization. Quality control methods for herbal materials. WHO, Genewa, 2011. who.int
  7. European Medicines Agency. Guideline on quality of herbal medicinal products/traditional herbal medicinal products – Revision 3. EMA/HMPC/CHMP/CVMP/201116/2005 Rev. 3, 2022. ema.europa.eu
  8. The Nobel Prize. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2015 – Tu Youyou: discoveries concerning a novel therapy against malaria. Nobel Prize Outreach, 2015. nobelprize.org