Dietetyka według medycyny chińskiej

W medycynie chińskiej sposób odżywiania jest jednym z podstawowych elementów codziennego dbania o równowagę organizmu. Nie chodzi przy tym o kolejną restrykcyjną dietę, liczenie każdego grama jedzenia ani o jeden jadłospis odpowiedni dla wszystkich.  Znaczenie ma co jemy, kiedy jemy, jak przygotowujemy posiłki, jaka jest ich temperatura i wielkość, a przede wszystkim – czy sposób odżywiania jest odpowiedni dla konkretnej osoby i jej aktualnej sytuacji.  Chińska dietetyka ma wielowiekową tradycję. Już klasyczne teksty medycyny chińskiej opisywały zależności pomiędzy pożywieniem, porami roku i funkcjonowaniem organizmu. Współcześnie nadal wykorzystuje się charakterystyczne dla tego systemu pojęcia, takie jak Yin i Yang, termika produktów, pięć smaków, Pięć Przemian oraz indywidualny wzorzec danej osoby[1-3]

Jedzenie jako część medycyny chińskiej

Akupunktura, ziołolecznictwo i sposób odżywiania nie są w medycynie chińskiej trzema niezależnymi światami. Opierają się na podobnym sposobie patrzenia na organizm.1,2

Przy doborze wskazówek żywieniowych bierze się pod uwagę m.in. występowanie cech określanych jako Zimno lub Gorąco, Niedobór lub Nadmiar, Wilgoć lub Suchość, a także funkcjonowanie poszczególnych systemów opisywanych przez medycynę chińską, porę roku, wiek, aktywność i tryb życia.1–3

Jedzenie ma przy tym szczególne znaczenie, ponieważ towarzyszy nam każdego dnia. Nie zawsze potrzebna jest rewolucja w kuchni. Niekiedy najbardziej praktyczne okazują się niewielkie zmiany – inna pora śniadania, lżejsza kolacja, większy udział ciepłych posiłków czy zmiana sposobu przygotowania warzyw.

Yin, Yang i termika produktów

Jedną z podstawowych cech żywności w medycynie chińskiej jest jej natura termiczna. Produkty mogą być określane jako zimne, chłodne, neutralne, ciepłe lub gorące.1–3

Nie chodzi jednak o ich temperaturę fizyczną. Arbuz pozostaje produktem o charakterze chłodzącym nawet wtedy, gdy ma temperaturę pokojową, natomiast imbir jest uznawany za rozgrzewający również wtedy, gdy nie podajemy go na gorąco.

Przykładowo:

  • chłodzące – ogórek, pomidor, arbuz, cytrusy, kefir,
  • neutralne – ryż, ziemniaki, marchew,
  • ciepłe lub rozgrzewające – imbir, cynamon, pieczona cebula czy długo gotowane potrawy.

Z termiką wiąże się również pojęcie Yin i Yang. Surowe, zimne i zawierające dużo wody produkty mają zwykle bardziej Yin charakter. Gotowanie, pieczenie, dłuższa obróbka cieplna i część przypraw przesuwają potrawę bardziej w stronę Yang.1–3

Nie oznacza to jednak, że „surowe jest złe, a gotowane dobre”. Osoba, która często marznie i źle toleruje surowe potrawy, może potrzebować innych wskazówek niż ktoś, kto łatwo się przegrzewa i dobrze czuje się po produktach o bardziej chłodzącym charakterze.

Dieta jest dobierana do osoby, a nie osoba do diety.

Pięć smaków i Pięć Przemian

Medycyna chińska wyróżnia pięć podstawowych smaków: kwaśny, gorzki, słodki, ostry i słony. Nie odnoszą się one wyłącznie do wrażeń smakowych – tradycyjnie przypisuje się im również określone właściwości i kierunki działania.1–3

Przykłady bliskie polskiej kuchni:

  • kwaśny – kiszona kapusta, ogórki kiszone, zakwas buraczany,
  • gorzki – rukola, gorzkie liście, gorzka herbata,
  • słodki – marchew, dynia, ziemniaki, zboża,
  • ostry – cebula, czosnek, chrzan, pieprz,
  • słony – sól i produkty naturalnie słone.

„Słodki” nie oznacza tutaj przede wszystkim cukru czy słodyczy – chodzi również o naturalną słodycz zbóż i wielu warzyw.

Smaki łączone są również z systemem Pięciu Przemian: Drewna, Ognia, Ziemi, Metalu i Wody, a także z porami roku. Nie oznacza to sztywnej zasady, że wiosną należy jeść wszystko kwaśne, a zimą słone. System ten zwraca raczej uwagę na różnorodność, sezonowość i zmieniające się potrzeby organizmu.1–3

Nie tylko co jemy – ważne jest również, jak gotujemy

W dietetyce medycyny chińskiej ten sam produkt przygotowany na różne sposoby nie ma dokładnie takiego samego charakteru. Surowa marchew, marchew ugotowana w zupie i długo pieczona marchew są tym samym warzywem, ale sposób obróbki zmienia właściwości całej potrawy.1,2

W dużym uproszczeniu:

  • surowe jedzenie – zachowuje bardziej chłodzący i Yin charakter,
  • blanszowanie i gotowanie na parze – delikatnie ogrzewają, zachowując względną lekkość produktu,
  • gotowanie w wodzie, zupy i kleiki – nadają potrawom miękki i bardziej wilgotny charakter,
  • duszenie i długie gotowanie – przesuwają potrawę bardziej w stronę ciepła i Yang,
  • pieczenie i prażenie – zwiększają ciepły i bardziej suchy charakter,
  • grillowanie i mocne przypiekanie – należą do najbardziej rozgrzewających i wysuszających sposobów przygotowania,
  • smażenie, szczególnie w głębokim tłuszczu – nadaje potrawie bardziej gorący, ciężki i tłusty charakter.

Także współczesne urządzenia można rozpatrywać według tych samych zasad. Wolnowar wykorzystuje długie, łagodne działanie ciepła i dobrze nadaje się do zup, potrawek czy dań ze zbóż i roślin strączkowych. Szybkowar działa intensywniej, ale krócej; ważniejsze od przypisywania mu jednej „termiki” jest to, jakie produkty i potrawy w nim przygotowujemy.

Nie istnieje jedna najlepsza metoda gotowania dla każdego i przez cały rok. Latem częściej sprawdzają się krótsze sposoby obróbki i większy udział świeżych produktów, a jesienią i zimą naturalnie częściej pojawiają się zupy, duszenie, pieczenie i dłuższe gotowanie. Pora roku jest jednak tylko jednym z elementów – równie ważna jest konkretna osoba.1,2

Ważne jest również kiedy i w jaki sposób jemy

Medycyna chińska przywiązuje dużą wagę do rytmu posiłków. W wielu sytuacjach bardziej sprzyjające jest spożywanie większej części pożywienia w aktywnej części dnia i pozostawienie późnej kolacji jako posiłku lżejszego.

Nie oznacza to konieczności jedzenia codziennie o identycznych godzinach ani określonej liczby posiłków. Rytm powinien być dopasowany do apetytu, aktywności i trybu życia.

Znaczenie ma także sposób jedzenia. Warto, jeśli jest to możliwe, usiąść, zwolnić i skupić się na posiłku zamiast jeść w pośpiechu przed komputerem czy telefonem.

Co ciekawe, część tych dawnych obserwacji znajduje interesujące analogie we współczesnych badaniach. Chronobiologia i chrononutrition zwracają uwagę na związek pomiędzy porą spożywania posiłków a rytmem dobowym i metabolizmem5,6, natomiast badania nad tempem jedzenia wskazują na znaczenie spokojniejszego jedzenia i dokładniejszego gryzienia.7,8

Proste produkty zamiast „fabryki”

Medycyna chińska powstała na długo przed pojawieniem się żywności ultraprzetworzonej, jednak tradycyjne podejście oparte na prostych, rozpoznawalnych składnikach dobrze współgra ze współczesnymi zaleceniami żywieniowymi.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zwraca uwagę na znaczenie warzyw, owoców, roślin strączkowych, produktów pełnoziarnistych oraz żywności nieprzetworzonej lub minimalnie przetworzonej jako podstawy zdrowego sposobu odżywiania.4

Nie oznacza to, że wszystko, co znajduje się w opakowaniu, jest automatycznie niewłaściwym wyborem. Znaczenie mają przede wszystkim proporcje i jakość codziennego sposobu odżywiania.

Nie ma jednej diety dla wszystkich

Indywidualizacja jest jednym z najważniejszych elementów dietetyki według medycyny chińskiej.1,2

Ta sama osoba może potrzebować innych wskazówek latem i zimą, w okresie większej aktywności lub odpoczynku, przy zmianie apetytu, trawienia czy innych obserwowanych objawów.

Nie każdy powinien więc rezygnować z surowych warzyw, pić wyłącznie gorącą wodę, jeść codziennie congee albo dodawać dużą ilość imbiru tylko dlatego, że produkty te kojarzą się z medycyną chińską.

Podobnie nie tworzę automatycznej listy produktów, które każdy powinien wykluczyć. Wskazówki mają sens wtedy, gdy wynikają z konkretnej sytuacji i można je rzeczywiście zastosować w codziennym życiu.

Dietetyka medycyny chińskiej a współczesna nauka

Yin i Yang, termika, pięć smaków czy Pięć Przemian są tradycyjnymi modelami medycyny chińskiej i nie należy przedstawiać ich jako prostych odpowiedników pojęć współczesnej fizjologii.1–3

Jednocześnie część praktycznych zasad obecnych od dawna w chińskiej kulturze żywienia można dziś ciekawie zestawić ze współczesnymi badaniami nad rytmem dobowym, porą jedzenia, tempem spożywania posiłków, sposobem przygotowania żywności czy stopniem jej przetworzenia.4–8

Są to dwa różne sposoby opisywania człowieka i żywienia, ale w niektórych obszarach prowadzą do interesujących, zbliżonych obserwacji dotyczących codziennych nawyków.

Jak wyglądają wskazówki żywieniowe podczas wizyty?

W moim gabinecie IGŁY I ZIOŁA Medycyna Chińska we Wrocławiu o sposób odżywiania pytam podczas pierwszej wizyty niezależnie od tego, czy głównym powodem spotkania jest akupunktura, ziołolecznictwo czy konsultacja dotycząca diety.

Interesuje mnie m.in. co i kiedy zwykle jesz, wielkość i temperatura posiłków, apetyt, podjadanie, produkty dobrze i gorzej tolerowane oraz reakcja układu trawiennego. Informacje te zestawiam z pozostałymi elementami wywiadu oraz – jeśli jest to częścią konsultacji – obserwacją języka i badaniem pulsu.

Nie zawsze potrzebna jest długa lista zmian. Często więcej daje kilka konkretnych wskazówek, które rzeczywiście da się zastosować – dotyczących produktów, termiki posiłków, sposobu gotowania, pory jedzenia czy wielkości kolacji.

Wskazówki żywieniowe mogą stanowić samodzielny element konsultacji albo uzupełniać akupunkturę i ziołolecznictwo chińskie.

Źródła i literatura
  1. Wu Q, Liang X. Food therapy and medical diet therapy of Traditional Chinese Medicine. Clinical Nutrition Experimental, 2018. sciencedirect.com
  2. Zhao X, Tan X, Shi H, Xia D. Nutrition and traditional Chinese medicine (TCM): a system’s theoretical perspective. European Journal of Clinical Nutrition, 2021. nature.com
  3. Marshall AC. Traditional Chinese Medicine and Clinical Pharmacology. W: Drug Discovery and Evaluation: Methods in Clinical Pharmacology. Springer, 2020. doi.org
  4. World Health Organization. Healthy diet. Fact sheet. who.int
  5. Raji OE i wsp. Chrononutrition and Cardiometabolic Health: An Overview of Epidemiological Evidence and Key Future Research Directions. Nutrients, 2024. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  6. Vujović N i wsp. Late isocaloric eating increases hunger, decreases energy expenditure, and modifies metabolic pathways in adults with overweight and obesity. Cell Metabolism, 2022. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
  7. Robinson E i wsp. A systematic review and meta-analysis examining the effect of eating rate on energy intake and hunger. American Journal of Clinical Nutrition, 2014. sciencedirect.com
  8. Zhu Y, Hollis JH. Increasing the number of chews before swallowing reduces meal size in normal-weight, overweight, and obese adults. Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics, 2014. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov